Language -- English -- Français -- Mi'kmaq -- Mohawk -- Kwak'wala -- Langue
Search Databases
MediaBase
CARD
Template  :  
Text Size  :  
Page Width  :  
Colours  :  
Set Large Text
Set Medium Text
Set Small Text
Paul Kane Watercolour - Ojibwe Cermonial Drum
Painted Cree Frame Drum
Cedar Box Drum
Frame Drum with 2 Snares
Octagonal Painted Frame Drum
Butterfly Painted Frame Drum
Ojibwe Frame Drum
Cedar Log Drum
Raven Wolf Drum
Halibut Drum
Dzunukwa Mask
Kwigwis Mask
Bakwas Mask
Deaf Man Mask
Nulamal Mask
Crooked Beak Mask
Baxbakwalanuksiwe Mask
Owl Mask
Ancestor Mask
Xwi Xwi Mask

Kwak̓wala

1) ’Nugwa’ma̱nux̱w kwak̕wala, ’nak̕wala, ǥut̕sala, lik̕wala lil’ḵwa̱latłe’. Ma̱łǥwa’nała̱nuḵw!  Ge’ba̱n ’lax̱a Gwa’sa̱la laga̱’a lax̱a liǥwił’dax̱w. Gax̱wa̱łe’ da ’ma’mała giga̱l’ge’ x̱a Kwagu’ł “Professor Boas”. He’a̱m la̱’e a’a’yusk̕e’ George Hunt. Ḵ̕aḵ̕ut̕ła’x̱a̱ns yaḵ̕a̱nda’s dła̱’wa̱n’s ’ni’nuya̱m, dła̱’wida  p̓a̱sa ǥwigilas hema̱’asa Ḵ̕a̱mḵ̕a̱mda̱m dła̱’wa ’Yax̱wa̱ła’i’ne’ he’misi’da ’naxwa ǥwigilas lax̱a p̓a̱sa
Olak̕alux̱w da ’Ni’nuya̱mx̱ isux̱w a̱’łila’yu’. Dłidła̱’ǥa̱m ’Nikw’ida gi’gukw lax̱is ga̱yudłas lax̱a p̓a̱sa. He’a̱m gal ’nixa̱’lila̱m ’Nuya̱m. Ḵ̕a̱’a’yusa̱le’sa lil’ḵwalatle’. i’sa̱’nux̱w t̕ła̱’li’wex̱ x̱a̱nux̱w ’Ni’nuya̱m.

2)   ’Ma’yaxa̱la tsi masa̱n’s sax̱a̱n’s ba̱gwine’ le’ga̱n’s loł x̱a dłiga̱m dła̱’wa yax̱w’ine.
  He’a̱m ǥwiba̱łasa xa̱sa̱ła. ’naḵi’sta’mas x̱a̱n’s ba̱gwine’ dła̱’wida noḵe’
  Le’ga̱n’s xa̱sała he’a̱m x̱an’s Ḵ̕aḵ̕ot̕ła sa̱’wida ’naxwa ga̱lga̱’omas he’misida p̓ip̓a̱t̕łumas.
Ḵ̕inamida xa̱sa̱masix̱is ’nuya̱m lax̱wa heta’lis a̱’wi’nagwis.  Hiwax̱ada̱n’s.
’Wi’la’ma̱n’s ’Nuya̱m nukwa. Lagiła̱n’s it̕si’mas ’ya̱’wix̱a ḵ̕iḵ̕asu ’wisa̱n’s ’ni’na̱mwa̱yut.  He’a̱m lagiłs kadzitłe’ da ba̱gwana̱me’ x̱a o’ma ḵa’eda ’winana̱m.

3)’Nugwa’a̱m William Wasden Jr.  Yu’a̱m ma’yudła̱mux̱w ’Ya̱lis-1967.  Gayutła̱n lax̱a ’Na̱mǥis.  He’da’nux̱w ga’yutłi da ’Na̱mǥis Valley.  Gax̱anux̱w tłix̱wi lax̱ux̱w ’Ya̱lis.  Ḵa̱’eda Euro Canadian Fish Saltery.  ’Nu’ya̱m nukwa’nux̱w x̱a sa ’na̱mxx̱i’yalagi’yu ǥwiba̱ła’las ’nukwi x̱asa ’Yagis ḵ̕waḵ̕wala gax̱a̱nux̱w le’e p̓a̱ł’idi’ da’naxwa.
Ǥwa’yusa ’ma’ma’ła De’luge.  Yu’ma̱n I’a̱x̱a’lux̱w da U’mista Cultural Centre.  Ḵ̕a̱n ḵ̕aḵ̕udłe’ x̱a̱n’s nax̱wa ǥwigi’las ga̱n’s bibak̕wa̱mex?.  He’mi Tom Willie (Giḵame’ Hiwaka̱lis)  dła̱’wis ǥa̱’na̱mi’e Elsie ḵ̕aḵ̕udła̱mǥas gax̱a̱n. Ga’yułdax̱w lax̱ ǥwa’wa̱’enux̱w (Hope Town B.C.)

4)  Gax̱w’a̱łi gi’ǥa̱ma’yisida Government ’wala’mas x̱a̱nux̱w’naxwa gwigi’las ganux̱w bagwa̱mex He’ma̱’asida p̓a̱sa dła̱’wa ’yaḵwa,’ya̱x̱wa, ha̱mgila.  La’moł ’nikida government. ḵa’su ha̱nał hewigi’latłe’ la’misa̱s la ’wal’ga̱’lił.  A̱’lax̱ ’wała̱n’s ’Ya̱x’ida’masu’sa government.
Du’lu’misa̱n’s.  ’Na̱mǥis chief ’wawip̓ige’su’ 1914.  La’a̱m k̕at̕i x̱a Canadian Goverment  ga’yuł dła̱’wis lilḵwa̱latłe’

5)  ’Niki’da k̕a’daxw 1914
X̱a ga̱l ’nala k̕a’yus wał “Wa” lax̱an’s I’a’winagwis “umeł” tłida ba̱gwa’na̱m- a’ums sa  le’ida ba̱gwana̱m yax̱ u’meł “ǥwa’wina” Raven.  He’mi U’meł ḵ̕otłax̱ a̱x̱’asisa wap.  La’mi U’meł dłikox̱ p̓uxw’a̱nse’sa t̕łix̱a̱n. ’La’a̱m le’e pa̱nt̕su sa wap. Lax̱ ḵa̱s’idi U’meł a̱le’ ḵ̕as a̱x̱’idas sa wap.  La’a̱m le’e ḵa̱p ḵ̕apa ḵa ’wax’ida’s.  ’yax̱ niki’ḵa’lis ik’ Ḵa̱p̓ida̱’as sa wap.
La’a̱m la’e ‘’wax’idi Ḵapi’da̱’asis.  He’a̱m la’giłs ǥwi’xidi U’meł

6) ḵa gax’esa kut̕ła.  Ḵ̕a’a̱ns ha̱’me’, dła’wa̱n’s k̕wiłe’x lax̱a ga̱l’na’la ga̱lga’omas, p̓ip̓a̱t̕łu’mas la’a̱ns.  la’a̱m le’a̱ns biba̱gwana̱mx’ida’.
Hex’se misa̱n’s gwigila’gwigilas ’wa̱łe’sa ga̱l.
He’a̱m ga̱’yudła̱n’s ’ya̱x̱wała’ene’ ga’yuł lax̱a p̓ip̓a̱t̕łumas dłu’ga̱lga̱’omas.  Yu’ma̱n’s ḵwa’yu “Red cedar bark ceremonies “t̕seḵa”
Tuxw’id warrior (dance) a̱x̱ k̕a’na’la sa  k̕wax̱ le’e ’yax̱w’ida.
Ǥa’yuł t̕saḵ̕a’la̱m he’x’se’misa̱n’s ǥwigi’la’ x̱wa nalax̱ is’moł

7) p̓a̱ł’ida̱n’s I’a̱’wi’nagwis.  “ḵ̕a̱’ni’ki’lakw”  (Transformer)
Ǥwa’nalis tłida’ na̱mukwa ba̱gwana̱m.  La’a̱m la’e ḵ̕a’ni’ḵi’lakw watłax̱ ’ma̱tsa̱łis ǥwix̱’sda̱masa’os?
A̱x̱’esda’mas ḵ̕us ’waladzi’ya’os’wilkw k̕e’niki ǥwa’na’lis.  O’ma̱’as t̕łix’idi’da wilkw le’e t̕ła’niḵwa̱’lida’nala.
O’mis  la t̕łixa’x̱a la̱m’a̱mo’a̱m x̱asa̱ls.  I’dza̱kwi ḵ̕a’ni’ḵi’lakw a̱x̱’ex̱sda̱’mas ḵax̱s t̕isa̱’ma̱’os.  K̕i’niki ǥwa’nalis. O’ma̱’as gwaba̱lsida t̕isa̱m ḵas ama’mistuxid.  La’a̱m idza̱’ǥwi ḵ̕ani’ḵi’lakw

8)  a̱x̱’esta’mas ḵas ’na̱ge’ya’os.  K̕i’niki gwa’na’lis!  Atła̱n ḵ̕wa̱mida’lax̱.  ’Ya̱lkwa’mas x̱a̱n baxwa̱t.  La’mi ǥwa’na’lis ’na’nakista x̱is ’noḵi’.
Ole’x ik ḵa̱n dłu’ wa’lax̱.  K̕a̱n gwa’yu’nu’kwe’.  La’a̱m ’watła̱’li ḵ̕a’ni’ḵi’lakw giga̱’eḵa’las sas gwa’nalis.
La’a̱m le’e t̕łi’x̱al’sax̱ gwa’nalis la’mis ’wax’ida. He’mis lagił ’na̱mǥis wa River t̕ła’ ǥwanixtłe’da ’wa tłi’ḵax̱a gwa’nalis.

9) a’ła̱m ga̱x̱i  ’na̱mukusto’lis. He’a̱m ga̱l gukwa̱li xwa̱lkw.  Ga̱x̱’mis kwa̱nu’sila- kwa̱nxa̱ladzi.  La’we’x̱is ḵuxt̕sowi ḵa les lax̱a ik̕i lax̱is ga’yudłas.  O’mis la ba̱gwana̱mx’idi kwa̱n’kwa̱n’xa’ladzi.  Gax’mis x̱wa’x̱was- Ge’xwa (Steelhead salmon).

He’mi O’meł gigiǥa’mis sa’wila.
Ḵ̕a̱p̓ix’idi’ O’meł łi’x̱a t̕sa̱lt̕sa̱l’x la’a̱m ’yaḵwa̱s lax̱is lilḵwa̱’latłe’.  La̱m’a̱mx̱a’e.  ’na̱xwa’ne’ gilax̱ x̱a ha̱’ep̓uma.  Ga’yuł lax̱a –p̓ip̓a̱t̕łu’mas, ga̱lga̱l’o’mas.

10)  la’a̱m xa’e ’yaḵwas sa si’siwa’yu, t̕łabił, laba’la (da̱nas)
’niki O’meł k̕ap̓ida ka̱x̱a da̱nas ḵas laxida’osax̱ ḵ̕a p̓ixw’ide’s la’misis ǥwiłǥwa’lagi’lał.  He’misa̱n’s lagił a̱x̱a’lasa da̱’nas ga̱ns ’ya̱ḵwix.  Ga’yułida xiḵa’la lax̱a ḵwiḵwa’sadzi (West coast)
La’a̱m ḵ̕aḵ̕ot̕ła sa’wida ǥiwas. ḵas le’dax’id x̱a xiḵa’la lax̱a ḵwiḵwa’sadzi.
La’mis ax̱’atła’lusa ǥwa̱’liḵ lax̱a ḵ̕waxt̕ło.  He’mis a’x̱a’losu’łs ḵu, la dax’id x̱a xi’ḵala.  Ǥi’la̱’dłux̱w xiḵa’lał niki O’meł.

11)  He’mis lagił O’a̱m a’yu’lis la wiłe’, p̓a̱se’, k̕wiłe x̱wa’nalax̱.  ’wi’la’a̱m  I’ax̱ala’enux̱w wixda biba̱gwana̱m, xwak̕wa̱nagila,  kit̕łinux̱w, K̕ak̕ud’sila.  Gwiłgwelagila.  La’mis ’ya̱kwas le’e gwa’ła. He’a̱m ga̱l’ban’da̱’as sa ’ya̱’kwa.
He’misa ha̱me’ ola’k̕ala ga̱l. a̱x̱i’la’sus sa lilḵwa̱lat̕łe’ K̕utala, ’naxwa ixp̓a̱’omas, ǥwada̱m, ḵiḵa’lis, k̕a̱mdza̱kw, ḵ̕ap̓e’ susa gi’giǥa̱me’.  La’mis ’ya̱ḵwas lax̱is bax’wad.  He’sa’misa̱n’s gwigilawax̱ ’nalax.
12)  Gax’misida ’wala’dzi (boat)  lax̱a̱n a̱’wi’nagwisex̱ ḵut̕a’x̱a ’ma’mała isa̱ns mate’lax̱. Lamisa̱ns dłi’ḵa’la sa “pupa̱lipdzi”
Gax̱ kal’wax x̱a̱ns hi’ha̱mdzi’mas dła’yup̓a sa  ’nininax’a̱ne’, dła̱’wida t̕ło’x̱we’ he’misida ’naxwa.
(1951, 67  years after the ban)
La’a̱m nikida Government.  Isa’e ’naḵi gwix’ida̱’asas le’e  ’wa’la’mas x̱a p̓a̱sa dła̱’wa k̕wił, dła̱’wa̱n’s ’na̱xwa. (kwi’gi’las kans-ba̱gwana̱mex̱?)
“He’ma̱ns lagił  ’Yax̱wi”
Ga’yuła̱n’s ’ya̱x̱wałe’ene’ lax̱a̱ns ’nu’ya̱m, ga̱lga̱l’omas, p̓ip̓a̱t̕łu’mas
*He’ma̱ns ’naǥał’ta’we’su’we’, ’ya̱’wax̱w  ’nala

13) ’wila ma̱ns le’da nukwa.
He’mida t̕łisa̱la, u’liga̱n,sisa̱yu’tł, na̱mxx̱i’yalagi’yu, ḵulus, ha̱mumu, He’misa̱ns a̱x̱a’la’yu lax̱a̱n gukwdzi, k̕ikw,ḵ̕a̱n’gax̱’to’la, tsep, he’misida naxwa dłidłu’we’.  Higa’ma̱ns weł ax̱a’la’yu.
Lax̱a ga’yuł lama̱ns nu’ya̱m ḵ̕a̱mḵ̕a̱mda̱m, ’ya̱x̱wa’ła’enux̱w.
Wi’le’da t̕łaḵwa he’a̱mx̱a’e ga̱l niłida’yu le’ga̱ns p̓a̱sa.  “na̱mxx̱i’yalagi’yu” (The halibut like sea monster)

14) mix̱a ’la’leda ’na̱mǥis ba̱gwana̱m x̱a a̱xile’nukwa gax̱a̱ns.  Nix’la’e.  Ha’ga  lax̱a t̕ła̱ma’is isa’lax̱  ’na̱mxx̱iyalagi’yu.  La’a̱m le’e ‘walas yugwax’ida is’la’e ǥwa’ǥwa’milida yugwa lax̱wa he’sta’lis I’a’wi’nagwis.  La’a̱m la’e niłida  (na̱mxiyalagiyu ‘waladzile’e) ?
He’a̱m le’e lagiłs xat̕saxidida he’sta’lis I’a’wi’nagwis la’a̱m la’eda ba̱gwana̱m daxw’i lax̱ a’wige’ ye’s na̱mxx̱iyalagiyu.
Dłu’male’e ’waladzi yida a̱’oms ba̱gwana̱m.

15)  ’nix’na̱xw’ida hamat̕sa, he’a̱m ǥwibała̱’as, pusḵ̕a’e lana̱xwe’ “Hap! Hap!”
Ḵ̕ina̱mida sa̱ms lax̱a Uk̕winayas, xwip̓alas le’e ’ya̱x̱w’ida’s.  La’a̱m dax’id sus sa ga̱laǥawe’, hi’ha’mat̕sa, dła̱’wida solatła’la He’a̱m ḵo’tła’la ḵas a̱x̱’asilex̱ x̱a alu’mas hamat̕sa, olak̕alasu’ a’a̱x̱silasu’.  Ḵa’isa’lase’s ḵ̕axi x̱a tłi’la’na̱m lilḵwa̱latłe’.  ’Nax̱sista’masu’wida ha’mat̕sa.  Mup̓a̱na ḵ̕a̱mt̕i’su’wa.  O’a̱m iga̱na’kwalas le’e ḵa̱mt̕isa̱’wa.  La’a̱m mup̓a̱na ḵ̕a̱mt̕isu le’e.

16)  Hił’idi bak̕winaye’s. O’ma̱’as la ’wał ḵi’sa̱’las le’e ’ya̱x̱w’ida ikidi bak̕wina’yas.  ’Ma’yaxa̱la’nux̱w x̱a mup̓a̱na.  la’a̱m hamat̕sax’ida.

“The role of the hiligax̱’ste’”
He’mida hiligax̱’ste’ Ha̱mgila x̱a hamat̕sa.  A’a̱x̱silax̱ le’xdi xa̱sała gax̱a̱m la’etła’la dalax̱a t̕łaḵwa.  K̕wax̱a’nala gax̱a’e la̱’atła lax̱a gukwdzi.  ’Na̱mp̓ana’a̱m le’sta’liłida he’ligax̱’ste’,  La’a̱m a̱x̱’alitła sa t̕łaḵwa,  ’na̱x̱wała lax̱a laǥwił.  O’mis lat̕so’lił lax̱a ła̱milas.

17)  ’Waladzi la̱’e xum’se’s ’na̱maxas dła̱’wa xum’ses sa k̕uta̱la.  ’waladzi le’e sa̱mses, ḵ̕inami gige’s.  Ha̱x̱a̱ła’ le’e da a’oms x̱wi’la lax̱ u’gwi’wa’yas.
He’sdax̱w le’e ǥwix’sida xiḵa̱la lax̱ ugwi’wa’yas.  La’naxw’la’e sa’sap̓asa’we’ da x̱wi’la. Ga̱l’misis t̕łiḵwa la̱’a ḵus u’a̱m?  (yu’a̱m) Ha’naxw’id ’ya̱x’ida’.  Ga̱l’mis ḵ̕a̱p̓a,  le’e u’a̱m (yu’a̱m)? ’ya̱x̱w’alisida ba̱gwana̱m.  La’a̱m le’e k̕oła̱ls, la’a̱m dux̱wa’ła’ lax̱is sa̱bayu. a’oms le’eda ’nikwała lax̱ u’baye’sa

18 sa̱ba’yu.  Ga̱l’ma̱ns a̱’x̱i’lax̱ ’na̱mx’x̱i’yalagi’yu. a̱x̱’atła’luda̱n’s t̕łaḵwa lax̱ ugwiwe’.
He’buła’a̱m x̱wi’la.  La’moł la̱’e da ba̱gwana̱m.  “’na̱m’ugwa̱dza̱’las”  k̕ap̓a’x̱a x̱wi’la, dax’idi ba̱gwana̱m x̱a sa̱ga’yu ḵ̕anip̓i sa̱ms sa k̕adzakw da̱’nas lax̱ ḵa ik̕is.  Hex’se’misa̱ns gwi’gilas x̱wa ’nalax̱.  He’ma̱ns lagił a̱x̱a’lasa da̱nsa̱m ḵa’ox̱ ’nu’ya̱mx̱. La̱mx̱a’e a̱x̱’abu’s lax̱a dłe’dło’s.  ’wi’la’a̱m la̱’e ’yax’idi dłe’dło’s he’ga’a̱m ḵwa̱’li da (red spruce)?
La’a̱m ḵ̕oł’atła̱’la he’mis ła’we’nux̱w Ḵwida (spruce tree)?

19)   “ ’Na̱mx’x̱iyalagi’yu”
He’las’e ǥwisi ugwi’na’yesa. Da ’waladzi po’yi. a̱’x̱ika̱lax̱a k̕a’dige’ ’waladzi la̱’e gal’a̱m ’ya̱wixa’galis le’e t̕uxw’idid da wap.  Ḵ̕inami ła̱wa’ye’s sa ba̱gwana̱m.

Traditional dances
He’a̱m galaǥawe’yida t̕seḵa. La’misa̱n’s tła’sa̱la.  He’a̱m ḵwe’łi, He’a̱m ga̱l’niłidi da hamat̕sa lax̱a p̓a̱sa. He’na’xwa̱ł gukw’lida baxbaxwkwalanuxw’siwe’ weda at̕łi.  Ale’x̱a ba̱gwana̱m ḵas ha̱m’x’idix̱.  He’a̱m ha̱’me’s.  ła̱lama̱t̕su le’e baxbaxwkwalanuxw’siwe’????

20)  k̕wa̱mt̕ix̱ ła’ḵwe’sa biba̱gwana̱m. He’a̱m gwibałasa ’ma̱la dła̱’wa t̕łaḵwa eda x̱aḵ dła̱’wa a̱lḵwa. Dłu’s ha̱’mapa̱’e x̱a̱ bagwa’na̱m lax̱a ga̱l ’nala is’wał hiłḵ̕ola̱mida ga̱ngana’na̱m dlu a̱bamp humułax̱. O’moł’la’e ax̱a̱msis’ninax’ane’. ’Ya’laḵ̕wa’ga̱ł’ida ga̱lx’idi. Hiliǥa̱x’ste’ he’am lagił’s ’ye’laḵ̕wa̱li ḵa ’nax̱siste’s ’noḵaye’ sa ha̱mat̕sa. ’Na̱mpa̱nist̕ida hamat̕sa gax̱i a’e’daḵa. La’a̱m lotła is’la, “Hap! Hap!”, ’na̱mpa̱nista’a̱m le’e la’eł lax̱a ła̱milas.
  ’Wila’a̱m a’ek̕aḵila a̱x̱’a’kis gwagi’las. Ḵa’isa̱s udza’gał

21)
“The Hamat̕sa Final Dance”
La’a̱m ha̱mat̕sid, las’ǥa̱mi susa he’ha̱’mat̕sa dła̱wi’da heliǥax̱’ste’.  La’a̱m lo’dła’na̱msa hi’hamat̕sa. ’Ma’ya̱xa̱la t̕si’misida hamat̕sa x̱is bak̕wine’ dła̱’wis baxwa̱d.  He’amłe’ a̱’axsilał x̱is ga’yudłas.  Yu’a̱m olak̕al ’Ma’ya̱nłux̱  da hamat̕sa’ lax̱a p̓ap̓ ǥwigi’las lax̱a gukwdzi. A̱’ak̕ila suwida’naxwa gwigi’lasis ku’adzigalił lax yasa̱mda ka’a̱n

22)
Ga’yu’tłux̱ da t̕ła’salax̱ (Tła’sa̱lax̱)  lax̱a a̱wik’inux̱w dłu’ Hił’dzakw. Ga̱l’ama̱ns ’male’ lax̱a a̱wik̕inux̱w Hił’dzaḵw lama̱n’s loł x̱a ’winana̱m isux̱w ’wi’la a̱x̱’ała gax̱a̱ns. ’Yaxwi’wi ka̱nałi da ax̱’atłayu lax̱a tła’sa̱la’tl. He’mi da a̱sa’wapa dła̱’wa ha̱ba’sa̱m me’s sa t̕łix̱’an Ḵ̕ina̱m’ida ikt̕sa̱m lax̱ ugwi’we’ye’sa ’yax̱wi’wi. T̕łanikwala’ka̱nał ga̱l’mis ‘yax̱w’ida.  Gax̱’mida Ḵomx̱a la’we’la lax̱a yaxwi’wi. Ga̱l’mis a̱x̱a’lił lax̱a a̱’wi’nagwis le iki’di’da noḵe’.  He’ma̱ns lagił

PEACE DANCE
X̱a̱ lox̱w la’am
23)  Yax̱w’i tłida novices. Na̱mp̓a̱ni’sta ga̱x̱ ’yax̱w’ida omis lat̕sulił. He’a̱m ’yaḵ̕a̱nt̕ali alkw (a̱lḵwa?) (’alkw) . ’Masa̱n wał’da̱m tłe niki’alkw ǥilaga’ǥilaga’ ’Ma̱kwa̱la ka̱nał sa iki’.
’Walas (x̱ab(p̓)a̱lk̕aga’łida) ’ugwe’s.  La’a̱m hihik̕aga̱l łida ’mima̱dzis dzikas.  Nił’ida̱’naxw’ida ‘ma̱kwa̱la.  Lax̱a atłe’aye’sa ła̱milas nik’ida giǥa̱me’ (chief)
Poxw’idagas sux̱da ’Maya̱nł
Ḵa̱m’x̱a ’watła’su suma̱’e. Ola’ma̱kwa̱la ka̱nał ga̱yu’ł lax̱a

24)  nukwa’a̱m, “hm,hm,hm,hm”
T̕sip̓ile’la le’e na’nax̱’me “Yu’a̱m yu’a̱m” ’nik’ida yaḵ̕a̱nt̕ala “wey” niki di’da̱’ninux̱w.  La’a̱m kayo’x’idi da ’nawa̱lakw.  La’a̱m Ḵ̕(K̕)a̱mt̕isa̱’wida novice Ḵa’yax̱w’ide’s. La’a̱m ǥwała. I’sux̱ ola’k̕a̱l hił’ila ḵas yak̕a̱n’t̕ale ? >(yaḵ̕a̱nt̕ale)  tłi’la’lax̱a ’na̱la gayuł lax̱a ik̕i.  ǥila ǥila ’nala ka̱nał sa ik̕i.
  La’am tłi’la’la su’wida hayalikila ḵa iki’da̱masis six̱a ba̱gwana̱m he’ma̱’ax̱a̱n’s ǥwa’yu pa̱x̱ala.

25)
Ḵ̕ux̱t̕susis ḵ̕a̱ngax̱’tola, tsepa. Dala x̱a’yada̱n. Mup̓a̱na ’ya̱x̱wsis’tala sa̱’wi novice. Da̱x’idi da giǥa̱’me’ x̱a yada̱n t̕ła’yup̓a dła̱wa dłax̱w’imił ba̱gwa̱na̱mbidu’wida ’yada̱n. Mup̓a̱na maxibu lax̱a ’yada̱n gwiǥa̱mała lax̱ ika’yes sa la’gwił la’a̱m mup̓a̱na le’e laxso “Wo!” Nik’ida humuła. Hika’ka̱ł dzi kas’ida ’ma̱dzis.

“OPENING DANCE HOYLIKALA”
Ik’a̱m a̱’akila sa’wida a̱’wi’nagwił is’me’e yax̱w’idida hoylika̱la he’mi hoylika̱la pax̱ala

26)
Ga̱l’yaxw’idi pa̱x̱a̱la a’ekilax̱a a̱’wi’nagwił. Ḵa hił’isa tłasa̱lałi yu’mux̱w da hoylika̱la. Ga̱l lax̱ux̱ da tła̱sa̱lax̱ a̱’akila x̱a a̱’wi’nagwis.
  Dła̱wił’ida hoylika̱la x̱at̕łagila ’ya̱wi’xa’la. Ga̱l’a̱mt̕ła’yuwida ḵa̱mt̕a le’e ka̱lx’sa̱’mi ya̱xwa ła’ene’ ḵwapa’lax̱a ḵa̱mx̱. Mup̓a̱na he’gwix’idi la’a̱m a̱x̱tu ḵa yax̱w’idis sa tłasa̱la.

“The Tła’sa̱la initiates”
La’a̱m ǥwał’ida hoylika̱la gax̱’mida ga̱l’di hoy’likala ga̱x’mida ga̱l’di hoylikala he’a̱m Ḵ̕o’tła ǥwigilasis sa tłasa̱latłi a̱’asilax̱ le’e ya̱xw’ida

27)
La’a̱m niki da a̱lkw ḵ̕a̱mt̕idaǥax̱ ḵa ’yaxw’idisux̱w la’a̱m ’yax̱w’idida. ’Nax̱’sta’we’ ḵa̱mta’ła’ene’ya̱sa dida̱nx̱i’nux̱w ’ya’wi’xa̱la x̱is u’m’s. Ka̱l’naxwa a̱m he’ǥwidi le’e ḵwaba̱liłida ka̱m’x̱.
  Ǥax’mida ga̱l hoylikala ’na̱nu’ła̱’ma x̱a tła’sa̱la ola’mas isa̱’omsa, niła’la̱ga gax̱’a̱nux̱w. La̱’misa tłasa̱la boł. Ḵu la’wa̱łs lax̱ he’ta ga̱’yutłe’ długwa’ye’s laxa dam’xsi wap’. Ga̱l’mis lat̕solił ga̱yutłe’ długwa’ye’s laxa ik̕i

28)
ḵu he’lax̱i da a̱t̕łi.  La’a̱m gwa̱l’bida da̱nx̱a’la le’e ’watła̱sa’wida dłax̱w’imił haga’ dux̱w’ix̱ wa’wa’yaḵi ga̱x̱’a̱m a̱’edaḵa.
  “’mat̕sa’łux̱w” niki da alkw la’mis dłi’x̱e’ ǥilaga̱’xux̱ la’etła la̱mis sux̱ ’yax̱w’ił.

“THE INITIATES RETURN WITH SUPERNATURAL POWERS”

T̕sax̱ała le’e ḵa̱mt̕isu ga̱l’mis gax̱ la’etła k̕a̱xa̱’lat̕a he’a̱m gwi’ge’li ga’yu’dłasis. ’Na̱mp̓a̱ni’sta’a̱m le’e lat̕su’lił. “’We’y ’We’y, we’y, wey!” Niki da dła’x̱w’imił

29)
’Wila’a̱m dłu’gwe’ nukwi da tła’sa̱la. a̱x̱’ała t̕si’masida długwi lax̱a giga’me x̱a ’yaḵwa. ḵu sak̕a lax̱i długwa’ye’s he’mis ’nił’ida’yus.

  ’We’lida Sisiyu’ł ’wa’las a̱’om’sa. Ḵu islax̱ a̱x̱’ała̱lax̱ loł yasa̱m’ta. Ḵa’su dux̱w’a’tła’la’lax̱ ǥwix’ida’a̱ms ’yax’ida, ’yax’ida’mas x̱is bak̕wina’yus.
  Sisiyu’ł’a̱m x̱a’eda xwak̕wa̱na ḵ̕ina̱mi łaxwa’ye’s ’Wina’laga̱lis I’si ḵ̕wax’tło’yi’da xwak̕wa̱na, t̕łaḵwa’ḵa̱m’ła’la. ’Wadłał naxwa

30)
A̱m le’e he’ḵa’la dzuḵwa’la isdła dukwa’ł o’a̱m wadła’ł ga̱l’mida sisiyu’ł ’nika ḵa k̕a’yo’xw’ide’s he’mis gwix’idi ’wa’lasi gwixda̱’mas sa sisi’yuł. He’mi chief Henry Speck ’wa̱’ła ał’a̱m ’nu’sa’sux̱w
  Yu’a̱m ax̱’ała lax̱a hawina’ł ’wila’a̱m sisiyu’łe ḵ̕ux̱t̕sa’wa’ye’s he’a̱mx̱a’e dłu’we’ sa Tuxw’id “Da̱nt̕sikw”  (power board)
“Nu’ya̱m sa ḵwiḵwa’sut̕inux̱w” “Gilford Island tribe” He’a̱m olak̕a’la le’da’s sa ḵwiḵwa’su’t̕inux̱w ḵa’eda sisiyu’ł

31)
La’misa̱n ’nusiłsux̱ da ’na̱m ’nu’ya̱m. Sisiyu’ł dłu’, t̕seḵa̱me’ t̕se’giłi’lakw he’mis, ’na’lagitasu t̕łat̕łakwas, t̕i’sa̱m’gid
  He’mi łaxwa’ye’s sa sisiyu’ł t̕seḵa̱me’ giǥa̱me’sa t̕seḵa. ǥagada̱’s t̕se’giłi’lakw ba̱gwana̱m bida’wi xwa̱nukwas. “T̕se’giłi’lakw! T̕se’giłi’lakw! Ma’dzida’hadzax̱’sta’le’, ge’nakwa’la lax̱a̱n taǥa’yu. Haga’ dux̱w’i la̱x̱ans duḵwa’las. La’a̱m le’e t̕se’ḵa̱me’ dza̱xwa’stu ḵas dux̱w’idi gax̱a̱m a̱’edaḵa
  T̕se’giłi’lakw” niki t̕se’kame’

32)
’mat̕sa̱’lana’wi’sux̱w.  xika̱’lux̱w uk̕winayex’s. Lalaba’la lax̱a̱n taga’yu Ulk̕wa’na̱’lux̱w.  O’niki ǥana̱’mas isa̱s ‘’nikiḵ̕a̱la.  Yu’a̱m K̕uta̱las sis ’wa̱Ḵ̕wa he’ma̱’asa kwa̱nkwa̱n’x̱wa̱’lige’ ha̱ga’ a̱’edaḵa.  Ḵax’ida’xwo’s k̕ala̱mx̱ Ḵa lawe’ye’s sa a̱lkwa.
La’mis ’wala̱s ła̱xwa̱’mali t̕seḵa̱me’.  Le’e lalut̕łax̱.
La’a̱m giga’eḵa̱’lax̱ wał’da̱mde’s ǥa’ma̱mas.  Kwi’sidi t̕seḵa̱me’ye’sa a̱lkwa.  mup̓a̱ne’ t̕seḵa̱me’ kwis’i le’e łali sisiyu’ł.  La’a̱m a̱’edaḵa nił’a’x̱is ǥa̱’na̱m

33)
Dalax̱ sisiyu’ł.  “O’lak̕ala ika” niki ǥana̱ma’s Ḵa’a̱n’s xwa̱nukwix̱.  La’a̱m tłap̓aliłi ǥa̱na̱ma’s se’xa łiwe’, La’a̱m a̱x̱adzu’sis xwa̱mukw lax̱.  Ǥagusto’wi ǥa̱namas la’a̱m t̕ut̕ał’tsa̱nx̱a sisiyu’ł. La’a̱m la̱’e gwix’i sisiyu’ł dła̱xw’idaga t̕seḵa̱me’, gwasa̱m mix̱a.  Haga’ t̕sux̱w’iti x̱a̱n’s.  xwa̱’nukw. La’mis t̕seḵame’ dax’ix̱a łuḵ̕wa Ḵas lasta’xidwxis x̱is xwa̱’nukw.  La’a̱m niki t̕segiłi’lakw dax’ida

34) x̱wa ti’wa’ni lax̱ux̱ a̱’wige’ sa sisiyu’ł.  La’misis it̕i a̱x̱’at̕sus lax̱a łuḵ̕wa la’a̱m ǥwa’ł.  Latux̱w Ḵa’s tipide’x̱ k̕wak̕wax’sidze’ye’s la’a̱m ba̱gwana̱mx’id.
La’a̱m x̱a’e a̱x̱’atła’yuds lax̱ a’ya’su we’s.O’a̱m t̕isa̱mx’idi i’a’ya’su xwa̱nukwe’s. ’Nił’i t̕seḵame’ x̱is ǥa̱na̱me’. He’a̱m Ḵwix’idi’nalagitasu’ tisa̱mx’i.  Ǥilaka̱sla ǥilaka̱sla la’mux̱ ’Wi’nalaga̱lis t̕ła̱n’s xwa’nuxwe’x̱ la’a̱m mup̓a̱nxw’dza̱nx̱ le’e

35)
It̕i la’staxi lax̱ u’lgwes (a̱lgwes) sa sisiyu’ł. La’a̱m t̕isa̱mx’id xwa̱nukwe’s..  We la̱’mox̱w ’Wi’nalaga̱lis’ida.
T̕su’ł’idi uk̕winaye’s.  Da̱xa’łdzi ’wala’dzi sa̱ms’es Dzunuḵ̕wa. He’mis ’walasa̱n’s wa̱la’ya’s ga̱n’s biba̱gwana̱m’ex.
O’ump la’ma̱n t̕ła’yuł x̱a̱n dłiǥa̱m t̕łat̕łakwa̱s t̕isa̱mgid « Food giver »  « stone body »  La’misa̱n.  La’misa̱n lał ’wi’nalaga̱lis ḵa̱n lotłi dła̱’wa ’naxwa a̱x̱’ała lax̱ ǥax̱a̱mł ’wisa̱n tłasa liḵwa̱’latłi

36) la’misa̱n ḵ̕a’ku’nuł’s a̱ba̱mp a̱ba̱mp xwakwa’nax̱’mas. La’a̱m ’wa̱tłax̱ x̱is ump.  Ǥila’ga’ xwak̕wa̱na’nux̱’ma̱n. La’a̱m lax̱si t̕łat̕łakwa̱s t̕isa̱mid ga̱lḵ̕a la’a̱m lax̱ lax̱a xwak̕wa̱na le’e wa̱nsida.  Ga’yu’las tłu’me’e kwa̱nt̕a “’wix̱a̱n’s dux̱w’ix̱ ’na̱mugwis” niki x̱a sisiyu’ł.  ła’e xwak̕wa̱ne’s.  La’a̱m dux̱wix̱ ’na̱mugwis.  “O’ik̕is gax̱a’aḵus taxida’x̱a̱n xwak̕wana isux̱w a’omsa la’a̱m six̱w’ixda̱’x̱wa ’walas le’e a’omsida xwak̕wana

37)k̕ina’mis ła̱xwe’  he’mida sisiyu’ł iki(ik̕i) da̱’mas gax̱a̱n dłu’ ’yax’ida̱’mas gax̱a̱ns ḵwa’lis’ma̱n’s o’ma ’yax̱sa̱m dłu’ he’lax̱’ida ik’

38) Our dances today

39)O’se’misa̱n’s he’ǥwigi’lax̱wa nalax̱.  ’na̱’na̱x̱t̕sa’wax̱ ǥwigilas wał łasa̱n wi’up̓a’wa̱ła’a̱n’s

EXTRA:…………………………………………………………………………………….

18)
Spiritual :
Sky-ik̕aǥawe’
Earth/land-a̱’wi’nagwis (a̱’wi’nak̕wa̱s)
Sea- da̱ms’xi
Underworld-biba
Spring-he’a̱nx̱’nakwa̱la
summer- he’a̱nx̱
Fall-ło’ya̱nx̱
Winter- t̕sawa̱nx̱-t̕sa̱’wa̱nx̱
He’mida mu hełt̕sista’mas x̱a’nax̱wa lax̱ ga̱nux̱w a̱’wi’nagwis map̓a̱na’a̱mx̱e’ le’staliłi da hamat̕sa. O’mis la iga’nakwa̱li  ba̱K̕wina’yas- nax̱’sista.

17)na̱mp̓a̱ni’sta misda hiligax̱’ste’. a̱x̱’aliłasa t̕łaḵwa ’nax̱wała lax̱a lagwił, o’mis la lax̱sulił. “Hap!” nix’naxw’ida hamat̕sa x̱wa̱liḵwa̱la sis a’ya’su “hap” “hap” ix’naxwa Ḵaḵa’lasus sa sola’tła̱’la.
Mup̓a̱na tłida hamat̕sa le’stalił. O’mis la ik’ga̱’nakwala .  O’lak̕ala Ḵaḵa’la’su’sa solatła̱’la.  ’Ma’ya’xa̱la nux̱w x̱a mu’wila.  A̱m mu’wa̱’nux̱w ’nax̱wa ǥwiǥi’las lax̱a p̓a̱sa dła̱’wa̱n’s ‘nalax̱.
North- ǥwa’Ḵa̱nwe’ – gwe’nakw
South- ’Nalaḵa̱nwe’-’naldzi
East- ’na̱ldzikw
West- kwikwa̱’sadzi’- west coast

16)
Hił’idi,’noḵe’ dła̱’wida ba̱K̕wine’. o’ma̱’as la ’wałḵisa̱las le’e yax̱w’ida.  La’a̱m olak̕ala  hat̕sax’ida

“Roll of the hiligax̱’ste’”
Ik̕a’a̱m na̱nwaḵ̕o’li ga’yudłasis sa hiligax̱’ste’ . He’naxw’a̱m dax’isa̱we’ da ga’yuł lax̱a ’na̱’mima.  He’mida hiligax̱’ste’. a̱x̱’asila lax̱a alu’mas hamat̕sa , ha̱mgilax̱.  Le’e xa̱sała ǥe’ła’a̱m xa̱sałi da hamat̕sa.  Ga̱l’mis gax̱ a̱t̕łi’sta K̕wax̱a’na̱la’dax̱w.  Ga̱la’xsiwe’yida hiligax̱’ste’ dalax̱a t̕łaḵwa.  ’Nuxw’ida na̱xwa’sa t̕łaḵwa.  He’buła̱m bagwana̱m’ida t̕łaḵwa.

15)
O’s da’x̱a̱m’le’e tupała lax̱ a̱wiǥe’yas
Tso la̱’e a̱x̱’i le’nukwa gax̱a̱n sa isa’oms gwix’da̱m lax̱.  Wiła̱m le’e hasdax lax̱a wap’ Ḵ̕aḵ̕ala’e ’Na̱mx’x̱i’yalagi’yu x̱a ’Na̱mǥis ba̱gwana̱m lax dawex̱ ba̱ni’sta lax̱a wap’.
La’a̱m la’e xat̕sasida gax̱a̱m. a̱’edaḵida ba̱gwana̱m (bagwa̱ndłu’) ?dłu’ ’na̱mx’x̱iyalagi’yu. Gax̱a̱m t̕a’os lax̱is gayudłasa̱’ida ’Na̱mǥis Wa.  La’a̱m dłaxw’a̱lsida ba̱gwana̱m dukwa̱’li’la ka’yu biba̱gwana̱m ’ya’laga̱ls.  Na̱mux’a̱m’le’e

14)
La’a̱m a̱x̱’idax̱ Ḵ̕a̱mḵ̕a̱m’da’mas ya̱x̱w’ała̱’ine’, dłidła̱’ǥa̱m.  He’mis lagił ’yaxw’sa̱’mi’ ła̱wax’yes baxbakwa̱lanuxw’siwe’ x̱wa ’nalax̱.  ’Nił’ida’mas ’nax̱wa x̱a t̕sa’wa̱n..
“Choosing the initiate for the secret society”
Da̱x’sisu’wida Ḵ̕wal’ya’ǥwe’ Ḵa  he’mis
Hamat̕sa lax̱is ga’yudłas.  Dłix̱’alasu sa Ḵ̕wa̱’lsḵwa̱l’yakw. ’Ma’ya’a̱nł sis ga’yudłas.  Ga̱la̱m ’naḵi’stida ’noḵe’.
La’a̱m xa̱sał’ida ba̱gwana̱m.  Ḵ̕akut̕ła x̱a ’nax̱wa,  lax̱a̱n’s a̱’wi’nagwis. ǥe’ła’a̱m xa̱sała gax̱a̱n.  a̱’e’daḵa lodła’na̱m’s baxbakwa̱lanuxw’siwe’ Ḵut̕a sa ’nawalaḵw.  “Hap! Hap!” nik’.
22)t̕ła’sa̱la (peace dance)
Originally called Dłuwalax̱a –returned from heaven dances…..

18)“The third song”
    Ga’yu tła̱nsax̱a ha̱msa̱m’ł dła̱’wa hamat̕sa. A̱’wiK̕inux̱w lax̱a ga̱l ’nala.  Mu’wida ha̱msa̱m’ł
Ǥalugwadza’yi sa̱lḵwałi xa̱ndzas (xa̱ndzis)
Ǥalugwadza’yi- baxwa’a̱m’la’e
Xa̱ndzasis. ’Nix’su’a̱mx̱a’e t̕sa̱daḵa’
Ła̱’wa̱ds ǥwa’wina I’sla̱’e. A̱’omsida ǥaluǥwadza’yi weł a̱m’le’eḵ̕wiKwałt̕sa̱nx̱ xa̱msasa ba̱gwana̱m.
Huhugwa̱dz’yi- Ḵwaḵ̕wa’ni
A̱x̱anala sa t̕sa̱lt̕sa̱lx dła̱’wa t̕łaḵwa. He’a̱m x̱a  ǥwigili Ḵ̕wiḵ̕wałt̕sa̱’lax̱ u’mse’s sa ba̱gwana̱m.

   * * *

AFN logo Carleton U logo Cultures Canada logo Native Canadaian Centre logo Ojibwe Cultural Foundation logo Pinegrove Productions logo MUN logo Gorsebrook Institute logo Woodland Centre logo U'Mista logo Canadian Heritage logo Sumnergroup logo
This project was made possible with the support of the Department of Canadian Heritage through Canadian Culture Online



Valid XHTML 1.0 Transitional